گاهی یک درد یا سوزش غیرعادی در یک سمت بدن ظاهر می‌شود؛ دردی که شاید ابتدا شبیه حساسیت پوستی یا گرفتگی عضلات به نظر برسد، اما چند روز بعد با تاول‌های قرمز و دردناک همراه شود. این علائم می‌توانند نشانه ابتلا به بیماری زونا باشند؛ یک عفونت ویروسی که علاوه بر ایجاد ضایعات پوستی، ممکن است دردهای عصبی شدیدی به همراه داشته باشد. نکته مهم این است که زونا همیشه با علائم پوستی شروع نمی‌شود و گاهی درد و سوزش، اولین هشدارهای بدن برای بروز این بیماری هستند.
اما علت ابتلا به زونا چیست؟ آیا این بیماری واگیردار است و چگونه می‌توان آن را درمان کرد؟ در ادامه، با علائم اولیه، دلایل ایجاد، روش‌های درمان و عوارض احتمالی زونا آشنا می‌شویم تا بتوانید نشانه‌های آن را بهتر بشناسید و برای درمان به‌موقع اقدام کنید.
بیماری زونا چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟
بیماری زونا یکی از عفونت‌های ویروسی پوست و سیستم عصبی است که در اثر فعال شدن مجدد ویروس واریسلا زوستر (Varicella-Zoster) ایجاد می‌شود. این ویروس همان عامل ابتلا به آبله‌مرغان است و پس از بهبودی از این بیماری، به‌طور کامل از بدن خارج نمی‌شود؛ بلکه در سلول‌های عصبی باقی می‌ماند و ممکن است سال‌ها بعد دوباره فعال شود. در چنین شرایطی، فرد به بیماری زونا مبتلا می‌شود که معمولاً با درد، سوزش، خارش و ایجاد بثورات پوستی و تاول‌های دردناک همراه است.
زونا بیشتر در افراد بالای ۵۰ سال و کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند دیده می‌شود؛ بااین‌حال، افراد جوان‌تر نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. عواملی مانند افزایش سن، بیماری‌های تضعیف‌کننده سیستم ایمنی، مصرف برخی داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و فشارهای جسمی یا روانی می‌توانند در فعال شدن مجدد ویروس نقش داشته باشند. این بیماری معمولاً یک سمت بدن را درگیر می‌کند و بثورات پوستی آن اغلب به شکل نواری در امتداد مسیر یک عصب ظاهر می‌شوند.
علائم بیماری زونا چیست؟
علائم زونا معمولاً به‌صورت تدریجی ظاهر می‌شوند و ممکن است در ابتدا با مشکلات پوستی یا دردهای عصبی دیگر اشتباه گرفته شوند. یکی از ویژگی‌های مهم این بیماری، احساس درد، گزگز یا سوزش در ناحیه‌ای از بدن است که چند روز بعد ممکن است در همان قسمت بثورات پوستی و تاول ایجاد شود. شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است و به عواملی مانند سن، وضعیت سیستم ایمنی و محل درگیری ویروس بستگی دارد.
از مهم‌ترین نشانه‌های زونا می‌توان به درد موضعی، خارش، حساسیت پوست به لمس، قرمزی، ایجاد تاول‌های پر از مایع و گاهی تب، سردرد و احساس خستگی اشاره کرد. در ادامه، علائم این بیماری را در مراحل اولیه و نواحی مختلف بدن بررسی می‌کنیم.
اولین علائم بیماری زونا قبل از بروز تاول‌ها
اولین علائم ممکن است چند روز پیش از ظاهر شدن ضایعات پوستی شروع شوند. در این مرحله، فرد معمولاً در یک قسمت مشخص از بدن احساس درد، سوزش، خارش یا گزگز می‌کند. گاهی این درد به شکل تیر کشیدن یا حساسیت غیرعادی پوست بروز می‌کند؛ به‌طوری‌که حتی تماس لباس با ناحیه درگیر نیز می‌تواند آزاردهنده باشد.
برخی افراد در روزهای ابتدایی علائمی مانند تب خفیف، سردرد، بی‌حالی، خستگی و احساس ناخوشی عمومی را نیز تجربه می‌کنند. از آنجا که هنوز تاولی روی پوست ایجاد نشده است، تشخیص بیماری در این مرحله ممکن است دشوار باشد. به همین دلیل، اگر درد یا سوزش یک‌طرفه و غیرمعمولی در بدن ایجاد شود، به‌خصوص اگر با حساسیت پوستی همراه باشد، بهتر است احتمال زونا نیز توسط پزشک بررسی شود.
شکل ظاهری زونا روی پوست چگونه است؟
ظاهر بیماری زونا معمولاً با قرمزی و التهاب پوست در یک ناحیه مشخص آغاز می‌شود. پس از مدتی، برجستگی‌های کوچک قرمز روی پوست ظاهر می‌شوند که به‌تدریج به تاول‌های ریز و متعدد حاوی مایع تبدیل می‌شوند. این تاول‌ها اغلب به‌صورت خوشه‌ای و در امتداد مسیر یک عصب حسی قرار می‌گیرند و معمولاً فقط یک سمت بدن را درگیر می‌کنند.
با گذشت چند روز، تاول‌ها ممکن است کدر شوند، باز شوند و سپس دلمه ببندند. روند بهبود ضایعات پوستی معمولاً بین دو تا چهار هفته طول می‌کشد؛ البته در برخی افراد، به‌ویژه کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، این مدت می‌تواند بیشتر باشد. خاراندن یا دستکاری تاول‌ها ممکن است احتمال عفونت ثانویه و باقی ماندن جای زخم را افزایش دهد؛ بنابراین بهتر است از تحریک پوست در ناحیه درگیر خودداری شود.
علائم زونا در بدن
زونا می‌تواند قسمت‌های مختلف بدن را درگیر کند، اما شایع‌ترین محل بروز آن تنه، به‌خصوص ناحیه قفسه سینه، شکم، پهلو و پشت است. در این حالت، بثورات پوستی معمولاً به شکل نواری در یک سمت بدن ظاهر می‌شوند و از خط میانی بدن عبور نمی‌کنند. درد و سوزش در این نواحی ممکن است حتی قبل از ایجاد تاول‌ها شروع شود و گاهی شدت زیادی داشته باشد.
از دیگر علائم زونا در بدن می‌توان به خارش، احساس سوزن‌سوزن شدن، حساسیت به لمس، التهاب پوست و دردهای تیرکشنده اشاره کرد. در بعضی افراد، درد ناشی از درگیری عصب آن‌قدر شدید است که خوابیدن، پوشیدن لباس یا انجام فعالیت‌های روزمره را دشوار می‌کند. همچنین ممکن است فرد هم‌زمان با ضایعات پوستی، احساس خستگی و تب خفیف داشته باشد.
علائم زونا در صورت و اطراف چشم
بیماری زونا گاهی اعصاب حسی صورت را درگیر می‌کند و در صورتی که شاخه چشمی عصب سه‌قلو تحت تأثیر قرار بگیرد، ممکن است ضایعات پوستی در پیشانی، اطراف چشم، پلک و بینی ظاهر شوند. این نوع زونا که به آن زونای چشمی گفته می‌شود، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در صورت درگیری ساختارهای چشم می‌تواند باعث التهاب، درد، حساسیت به نور و حتی آسیب به بینایی شود.
از علائم زونا در صورت و اطراف چشم می‌توان به درد یک‌طرفه صورت، سوزش پوست پیشانی، قرمزی و تورم پلک، ایجاد تاول در اطراف چشم و حساسیت به نور اشاره کرد. گاهی نیز فرد دچار تاری دید یا قرمزی چشم می‌شود. در صورت مشاهده بثورات زونا در اطراف چشم یا بروز هرگونه اختلال بینایی، مراجعه فوری به پزشک و ارزیابی چشم‌پزشکی ضروری است؛ زیرا شروع سریع درمان می‌تواند خطر عوارض چشمی را کاهش دهد.
روش‌های درمان بیماری زونا چیست؟
درمان زونا با هدف مهار فعالیت ویروس، کاهش شدت علائم، کنترل درد و جلوگیری از بروز عوارض انجام می‌شود. انتخاب روش درمان به سن بیمار، شدت بیماری، محل درگیری پوست و اعصاب و وضعیت سیستم ایمنی بستگی دارد. یکی از مهم‌ترین نکات در درمان زونا، شروع به‌موقع داروهای ضدویروسی است. این داروها معمولاً زمانی بیشترین اثربخشی را دارند که در ۷۲ ساعت نخست پس از شروع بثورات پوستی مصرف شوند.
علاوه بر داروهای ضدویروسی، ممکن است پزشک برای کنترل درد و التهاب از داروهای مسکن یا درمان‌های موضعی استفاده کند. رعایت مراقبت‌های پوستی و جلوگیری از تحریک تاول‌ها نیز در روند بهبودی اهمیت دارد. در ادامه، مهم‌ترین روش‌های درمان بیماری زونا را بررسی می‌کنیم.
درمان زونا با داروهای ضدویروسی
داروهای ضدویروسی اصلی‌ترین روش درمان بیماری زونا هستند و با کاهش تکثیر ویروس واریسلا زوستر به کوتاه‌تر شدن دوره بیماری و کاهش شدت علائم کمک می‌کنند. از جمله داروهای مورد استفاده برای درمان این بیماری می‌توان به آسیکلوویر، والاسیکلوویر و فامسیکلوویر اشاره کرد. انتخاب دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید با توجه به شرایط بیمار و تشخیص پزشک انجام شود.
بهترین زمان شروع درمان ضدویروسی معمولاً ۷۲ ساعت اول پس از ظاهر شدن بثورات پوستی است؛ زیرا در این بازه احتمال کاهش شدت بیماری و پیشگیری از برخی عوارض بیشتر است. البته اگر ضایعات پوستی همچنان در حال ایجاد باشند یا بیمار دچار عوارضی مانند درگیری چشم، ضعف سیستم ایمنی یا بیماری شدید باشد، پزشک ممکن است حتی پس از این مدت نیز درمان ضدویروسی را توصیه کند. در موارد شدید یا منتشر، گاهی داروی ضدویروسی تزریقی در بیمارستان مورد نیاز است.
درمان درد و سوزش ناشی از زونا
درد و سوزش از آزاردهنده‌ترین علائم بیماری زونا هستند و در برخی افراد حتی پس از بهبود ضایعات پوستی نیز ادامه پیدا می‌کنند. برای کنترل این درد، پزشک ممکن است از داروهای مسکن مانند استامینوفن یا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی استفاده کند. در مواردی که درد ماهیت عصبی داشته باشد یا شدت آن زیاد باشد، داروهایی مانند گاباپنتین و پره‌گابالین نیز ممکن است تجویز شوند.
استفاده از کمپرس خنک و مرطوب روی ناحیه درگیر می‌تواند به کاهش سوزش و التهاب پوست کمک کند. همچنین بهتر است فرد از پوشیدن لباس‌های تنگ و زبر خودداری کند تا اصطکاک کمتری با تاول‌ها ایجاد شود. اگر درد پس از بهبود ضایعات پوستی همچنان باقی بماند، ممکن است فرد به عارضه‌ای به نام نورالژی پس از زونا مبتلا شده باشد که برای کنترل آن به درمان تخصصی نیاز است.
درمان بیماری زونا در خانه
درمان خانگی زونا به‌تنهایی جایگزین داروهای ضدویروسی و درمان پزشکی نیست، اما رعایت برخی مراقبت‌ها می‌تواند به کاهش ناراحتی و تسریع روند بهبود پوست کمک کند. مهم‌ترین اقدامات مراقبتی در خانه عبارت‌اند از:
- استفاده از کمپرس سرد: قرار دادن پارچه تمیز و خنک روی ناحیه درگیر می‌تواند خارش، سوزش و التهاب را کاهش دهد.
- تمیز و خشک نگه داشتن پوست: شست‌وشوی ملایم ناحیه با آب و شوینده مناسب به حفظ بهداشت پوست کمک می‌کند.
- پوشیدن لباس‌های نخی و آزاد: لباس‌های راحت باعث کاهش اصطکاک و تحریک تاول‌ها می‌شوند.
- پرهیز از خاراندن تاول‌ها: دستکاری ضایعات پوستی می‌تواند خطر عفونت و باقی ماندن جای زخم را افزایش دهد.
- استراحت کافی: خواب مناسب و کاهش فشارهای جسمی به حفظ عملکرد طبیعی سیستم ایمنی کمک می‌کند.
- مصرف مایعات کافی: نوشیدن آب و مایعات مناسب به حفظ وضعیت عمومی بدن کمک می‌کند.
همچنین تا زمانی که تمام تاول‌ها دلمه نبسته‌اند، بهتر است ضایعات پوستی پوشانده شوند و فرد از تماس مستقیم ناحیه درگیر با افرادی که در برابر آبله‌مرغان ایمنی ندارند، به‌ویژه زنان باردار، نوزادان و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی، خودداری کند.
پماد و کرم مناسب برای زونا
استفاده از پماد و کرم مناسب می‌تواند به تسکین برخی علائم پوستی زونا مانند خارش، التهاب و تحریک کمک کند؛ اما باید توجه داشت که هیچ کرم موضعی به‌تنهایی قادر به از بین بردن ویروس عامل بیماری نیست. انتخاب محصول مناسب به مرحله بیماری و وضعیت ضایعات پوستی بستگی دارد و بهتر است با نظر پزشک انجام شود.
برای کاهش ناراحتی ناشی از بیماری، ممکن است از لوسیون کالامین برای تسکین خارش یا محصولات محافظ و تسکین‌دهنده پوست استفاده شود. همچنین کمپرس خنک می‌تواند به کاهش احساس سوزش کمک کند. در مقابل، استفاده خودسرانه از پمادهای کورتونی، آنتی‌بیوتیکی یا ترکیبات تحریک‌کننده روی تاول‌ها توصیه نمی‌شود؛ زیرا ممکن است باعث تشدید مشکلات پوستی یا تأخیر در بهبود شوند.
در صورتی که تاول‌ها دچار ترشح چرکی، قرمزی گسترده، تورم یا درد غیرعادی شوند، لازم است احتمال عفونت ثانویه بررسی شود. همچنین اگر ضایعات زونا در اطراف چشم ایجاد شده‌اند، نباید بدون تجویز پزشک از هیچ نوع پماد یا قطره چشمی استفاده کرد.
عوارض بعد از بیماری زونا چیست؟
بسته به اینکه کدام اعصاب تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند، زونا می‌تواند باعث التهاب مغز (آنسفالیت)، فلج صورت، یا مشکلات شنوایی یا تعادل شود. عفونت‌های پوستی اگر تاول‌های زونا به‌درستی درمان نشود، ممکن است عفونت‌های باکتریایی پوست ایجاد شود.
ازدست‌دادن بینایی در داخل یا اطراف چشم (زونا چشمی) می‌تواند باعث عفونت‌های دردناک چشم شود که ممکن است منجر به ازدست‌دادن بینایی شود.
آیا زونا می‌تواند مشکلات طولانی‌مدت ایجاد کند؟
شایع‌ترین عارضه زونا، درد طولانی‌مدت عصبی به نام نورالژی پس از هرپس است. یک نمونه از زونا به طور مثال: پنج سال بعد، من هنوز از داروهای تجویزی برای درد استفاده می‌کنم. بثورات زونا من به‌سرعت به زخم‌های باز و تراوش‌کننده تبدیل شد که تنها در چند روز نیاز به بستری شدن در بیمارستان داشت.
علت ابتلا به زونا چیست؟
زونا توسط ویروس واریسلا زوستر ایجاد می‌شود، همان ویروسی که باعث آبله مرغان می‌شود. پس از بهبودی یک فرد از آبله مرغان، ویروس در بدن او خفته (غیرفعال) می‌ماند. ویروس می‌تواند بعداً دوباره فعال شود و باعث زونا شود. اکثر افرادی که به زونا مبتلا می‌شوند تنها یک دوره در طول زندگی خود دارند.
چگونه به زونا مبتلا می‌شویم؟
اگر قبلاً به آبله مرغان مبتلا نشده‌اید، می‌توانید از تماس مستقیم با مایعات ناشی از تاول‌های فردی که زونا دارد یا از چیزی که مایع روی آن وجود دارد، مانند ملحفه یا حوله، به آن مبتلا شوید. اگر زونا دارید، تا زمانی که آخرین تاول پوسته نشود، مسری هستید.
اولین علائم ابتلا به زونا چیست؟
زونا معمولاً در یک طرف بدن شما، اغلب در کمر، پشت یا سینه ایجاد می‌شود. در عرض حدود 5 روز، ممکن است یک بثورات قرمز در آن ناحیه مشاهده کنید. گروه‌های کوچکی از تاول‌های تراوش‌کننده و پر از مایع ممکن است چند روز بعد در همان ناحیه ظاهر شوند. ممکن است علائمی شبیه آنفولانزا مانند تب، سردرد یا خستگی را تجربه کنید.
عوارض بعد از بیماری زونا؛ آیا زونا جدی است؟
زونا یک بیماری خطرناک برای سلامتی محسوب نمی‌شود. هرسال حدود 1 میلیون مورد جدید زونا در ایالات متحده گزارش می‌شود. اکثر افراد پس از اینکه دیگر عفونی نشدند بهبود می‌یابند و فعالیت‌های عادی خود را از سر می‌گیرند. بااین‌حال، اگر زونا درمان نشود، موارد شدید می‌تواند منجر به مرگ شود.
ارتباط زونا با استرس چیست؟
ازآنجایی‌که استرس بر سیستم ایمنی بدن تأثیر می‌گذارد، بسیاری از محققان بر این باورند که استرس می‌تواند محرک زونا باشد. محققان در مطالعات متعدد استرس مزمن، روزانه و رویدادهای زندگی بسیار استرس‌زا را به‌عنوان عوامل خطر برای زونا مرتبط دانسته‌اند.
زونا چقدر طول می‌کشد؟
مدت زمانی بهبودی ویروس زونا بین سه تا پنج هفته به طول می‌انجامد. اولین علامت اغلب درد سوزش یا سوزن‌سوزن شدن است. گاهی اوقات شامل بی‌حسی یا خارش در یک طرف بدن می‌شود. حدود یک تا پنج‌روز پس از احساس سوزن‌سوزن شدن یا سوزش روی پوست، بثورات قرمزرنگ ظاهر می‌شود.
نحوه ارتباط با افراد مبتلا به زونا به چه صورت است؟
اگر زونا دارید، باید بثورات را بپوشانید، از دست زدن یا خراشیدن بثورات بپرهیزید و برای جلوگیری از انتشار ویروس، دست‌های خود را مرتب بشویید. از تماس نزدیک با افراد تا زمان بهبودی تاول‌های بثورات (پوسته) خودداری کنید. اجتناب از تماس با افرادی که در معرض خطر بالاتر عفونت آبله مرغان هستند ضروری است.
آیا زونا می‌تواند منجر به مرگ شود؟
به‌ندرت، زونا می‌تواند منجر به ذات‌الریه، مشکلات شنوایی، کوری، التهاب مغز (آنسفالیت) یا مرگ شود. برای حدود یک نفر از هر پنج نفر، درد شدید می‌تواند حتی پس ازبین‌رفتن بثورات نیز ادامه یابد. به این درد، نورالژی پس از هرپس می‌گویند.
رایج‌ترین درمان زونا چیست؟
زونا اغلب با داروی ضدویروسی درمان می‌شود. این داروها می‌توانند شدت و طول مدت علائم شما را کاهش دهند. معمولاً آسیکلوویر، فامسیکلوویر یا والاسیکلوویر تجویز می‌شود. پزشک شما تصمیم خواهد گرفت که آیا یکی از این داروها برای شما مناسب است یا خیر.
کلاه زونا سه مرحله است؟
تظاهرات بالینی زونا به 3 مرحله مجزا تقسیم می‌شود: پیش از فوران، فوران حاد و مزمن. مرحله پیش از فوران (مرحله نورالژی پیش از هرپس) معمولاً حدود 48 ساعت طول می‌کشد، اما در برخی موارد می‌تواند تا 10 روز طول بکشد.
چگونه می‌توانید از زونا پیشگیری کنید؟
مؤثرترین پیشگیری از زونا واکسیناسیون است. واکسن شینگریکس در حال حاضر در دسترس است و برای همه بزرگسالان سالم 50 سال و بالاتر توصیه می‌شود و واکسن زوستاواکس برای افراد 60 سال و بالاتر تأیید شده است.
بثورات زونا چه شکلی است؟
تاول‌ها ممکن است شبیه آبله مرغان به نظر برسند، اما در کنار هم قرار گرفته‌اند. رنگ راش زونا بسته به رنگ پوست شما می‌تواند متفاوت باشد. در پوست‌های تیره‌تر، بثورات ممکن است صورتی، خاکستری، قهوه‌ای تیره یا حتی بنفش باشد. در پوست روشن‌تر، قرمز خواهد بود.
جلوگیری از زونا با واکسن
واکسن به پیشگیری از زونا کمک کند. افرادی که واجد شرایط دریافت آن هستند باید واکسن خود را در مراکز بهداشتی یا طبق دستور پزشک معالج خود دریافت کنند.
عوارض بعد از بیماری زونا؛ عوارض واکسن
شایع‌ترین عوارض جانبی هر دو واکسن زونا قرمزی، درد، حساسیت، تورم و خارش در محل تزریق و سردرد است. واکسن زونا تضمین نمی‌کند که شما به زونا مبتلا نخواهید شد. اما این واکسن احتمالاً دوره و شدت بیماری را کاهش می‌دهد و خطر ابتلا به نورالژی پس از هرپس را کاهش می‌دهد.
واکسن زونا تنها به‌عنوان یک استراتژی پیشگیری استفاده می‌شود. این برای درمان افرادی که در حال حاضر به این بیماری مبتلا هستند در نظر گرفته نشده است. با پزشک خود در مورد اینکه کدام گزینه برای شما مناسب است صحبت کنید.
نتیجه‌گیری
بیماری زونا یک عفونت ویروسی است که در اثر فعال شدن مجدد ویروس آبله‌مرغان ایجاد می‌شود و می‌تواند با درد، سوزش، خارش و تاول‌های پوستی همراه باشد. اگرچه این بیماری در بسیاری از افراد طی چند هفته بهبود پیدا می‌کند، اما در صورت بی‌توجهی به علائم و تأخیر در شروع درمان، احتمال بروز عوارضی مانند درد عصبی طولانی‌مدت و مشکلات چشمی وجود دارد. تشخیص زودهنگام و شروع داروهای ضدویروسی در زمان مناسب، نقش مهمی در کنترل بیماری و کاهش عوارض آن دارد. بنابراین، با مشاهده علائمی مانند درد یک‌طرفه بدن، سوزش غیرعادی پوست یا تاول‌های مشکوک، بهتر است در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید و از درمان خودسرانه بپرهیزید.
